Bir Kamu Diplomasisi Örneği: TİKA*

TİKA, 23 farklı ülkede 26 Program Koordinasyon Ofisi ve 100 civarı ülkede bizzat çalışmalarıyla ciddi bir kamu diplomasisi faaliyeti yürütmekte, bölge halkının ihtiyaçlarını ön plana çıkartan karşılıklı işbirliği ve ortak değerler üzerinden yürütülen çalışmalarla, güvenilirlik ve uzun vadeli politikalarda dostane temeller atmaktadır.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla 15 yeni devletin kurulması ve özerk bölgelerin bağımsızlık mücadelelerine girişmesi, hem bölge hem de tüm dünya ülkeleri için Avrasya’nın önemine ilişkin yeni politikaları gündeme getirmiştir.

Bu ülkeler parlamenter demokratik sistemi tesis etmek, piyasa ekonomisinin gereği olan insan ilişkilerini düzenleyecek hukuki değişiklikleri yapmak, serbest girişimin doğması ve gelişmesi için gerekli şartları sağlamak, bütün bunları yaparken de toplumun günlük ihtiyaçlarını belli düzeyde karşılamak ve umutlarını canlı tutmak durumundaydılar. SSCB’nin dağılmasıyla ortaya çıkan yeni devletler, temel ihtiyaç maddelerini bile karşılamayacak durumda olan ve idari örgütlenme düzeyleri düşük devletlerdi. Geçiş döneminde doğru kararların verilmemesi, bilgi ve beceri ile bu kararların uygulanmaması halinde doğacak, sosyal ve politik çalkantıların boyutlarının büyüklüğünü ve yaygınlığını fark eden Türkiye, SSCB’nin dağılması ile özellikle Türk Cumhuriyetleri’ne yönelik Teknik İşbirliği faaliyetlerini başlatmıştır. Bu çalışmalar içerisinde üzerine düşen görevi büyük bir sorumlulukla yerine getirmeye çalışan Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı, teknik yardım kapsamında önemli projeleri söz konusu ülkelere yönelik sürdürmektedir. Bağımsızlıklarını kazanan Türk Cumhuriyetleri’nde ilk etapta, sosyal ve kültürel alanda projeler yürüten TİKA, bu ülkelerin Türkiye ile olan temaslarını artırmak gayesiyle, TRT yayınlarının bölgede izlenmesini, Latin alfabesinin yaygınlaşması için matbaa hibe edilmesini, değişik alanlarda uzmanların Türkiye’de eğitilmesi gibi birçok teknik yardımın gereklerini de yerine getirmektedir(1).

Eski TİKA başkanı Musa Kulaklıkaya’ya göre teknik yardım; gelişmekte olan ülkelerle gelişmiş ülkeler arasındaki farkı ortadan kaldırmak amacıyla yapılan, bilgi birikimi ve teknoloji transferi çabalarının toplamıdır. TİKA’nın faaliyetlerini, başta sosyal altyapılar olan özellikle eğitim, sağlık ve kültür alanlarında, ekonomik sektörlerin ve üretim sektörlerinin geliştirilmesi amacıyla çeşitli projelerin uygulanması olarak açıklayan Kulaklıkaya; çeşitli kültürel etkinliklerin desteklenmesi veya organize edilmesi, Türkçe çıkan gazete, dergi ve Türkçe yayın yapan televizyon ve radyoların desteklenmesi, bu kurumlarda çalışan uzmanların Türkiye’de eğitilmesi, Azerbaycan’da olduğu gibi bir medya merkezinin kurulup Türkiye’deki medya kuruluşlarıyla hem resmi hem sivil ilişkilerin kurulması gibi çok geniş bir yelpazede faaliyetlerin uygulandığını, insanı, toplumu ve devleti ilgilendiren her alanın TİKA’nın ilgi alanında olduğunu belirtmiştir(2).

Görevleri

a) Gelişme yolundaki ülkelerle ekonomik, ticari, teknik, sosyal, kültürel ve eğitim işbirliğini, bu ülkelerin kalkınmalarına katkıda bulunacak projelerle geliştirmek,

b) Gelişme yolundaki ülkelerin kalkınma hedefleri ve ihtiyaçlarını da göz önüne alarak, ekonomik, ticari, teknik, sosyal, kültürel ve eğitim işbirliği ve yardım konularını belirlemek ve bu amaçla gerekli proje ve programları hazırlamak veya özel kuruluşlara hazırlatmak,

c) Gelişme yolundaki ülkelerin bağımsız devlet yapılarının geliştirilmesi, mevzuatın hazır-lanması, kamu görevlilerinin yetiştirilmesi, serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde bankacılık, sigorta, dış ticaret, bütçe ve vergi sistemi gibi alanlarda ihtiyaç duyacakları yardımları sağlamak, bu ülkelere uzmanlar gönderilmesi, bu ülkelerden gelecek eleman ve öğrencilerin eğitim ve staj görmesi, bu kişilere burs tahsis edilmesi amacıyla gerekli düzenlemeleri ve koordinasyonu yapmak,

d) Eğitim ve kültür alanlarındaki işbirliği programlarının, yurtdışında, Türk Kültür Merkezleri aracılığıyla yürütülmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak.

e) Ana hizmet ve görevleriyle ilgili konularda diğer kamu kurum ve kuruluşları ile gerekli işbirliği ve koordinasyonu sağlamak(3).

Faaliyetleri:

Bakanlar Kurulu’nun 24 Ocak 1992 tarihli kararıyla, Dışişleri Bakanlığı’na bağlı bir teşkilat olarak kurulan Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA), 28 Mayıs 1999 tarihinde Başbakanlığa bağlanmış, 1992-2002 yılları arasında Avrasya’ya yönelik teknik işbirliği faaliyetleriyle ön plana çıkarken, 2003 yılı itibariyle proje uygulamalarında vizyon değişikliğine giderek dış hibe yardımlarını nakdi yardımlardan proje tabanlı ve yerel halkın ihtiyaçlarına daha çok önem veren uygulamalarla gerçekleştirmeye devam etmiştir.

TİKA’nın faaliyet alanına giren tüm ülkelerdeki proje sayısı; 1992-2002 yılları arasında 2241 iken, 2003-2010 yılları arasında bu sayı 8613’e yükselmiştir. 2003 sonrası dönemde Avrasya bölgesine ek olarak Ortadoğu ve Afrika ülkelerine yönelik faaliyetlerde artışlar yaşanmasına rağmen; Avrasya ülkelerine yönelik çalışmalar, ikinci dönemde 1398 projeden 4885’e yükselerek TİKA uygulamalarında önemini artırarak korumuştur(4).

Teknik İşbirliği kapsamında Avrasya ülkelerine yönelik; eğitim, sağlık, tarım, idari ve sivil altyapıların geliştirilmesi sürecinde 15.121 uzman eğitilmiştir. Sovyetler Birliği’nin dağılması ile bağımsızlığını kazanan Orta Asya ve Kafkasya ülkelerinden 2003-2010 yılları arasında Azerbaycan (3124 uzman), Türkmenistan (1789 uzman), Kazakistan (1086 uzman), Kırgızistan (1067 uzman) ve Özbekistan (999 uzman) TİKA programları ile eğitim almıştır.

1992-2003 yılları arasında kullanılan proje bütçesi 122,2 milyon ABD doları iken, sadece 2010 yılı bütçe rakamlarına göre 113 milyon ABD doları kullanılmış, bu rakam 2003-2010 yılları arasında toplamda 500 milyon ABD dolarını bulmuştur. 100’ün üzerinde ülke TİKA’nın yardımlarından faydalanırken, 23 farklı ülkede 26 Program Koordinasyon Ofisi açılmıştır(5).

TİKA; işbirliği, kalkınma, kurumsal yapıların oluşturulması, tarım ve sosyal yaşam seviyesinin yükseltilmesi, istihdam, ortak tarih ve kültürün geliştirilmesi, gerekli bilgilendirme ve tanıtım faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi amacıyla birçok projeyi eş zamanlı olarak sürdürmektedir. 1999 yılında, Türk dili eğitiminin yaygınlaştırılması amacıyla Türkoloji projesi başlatılmış, yoksul bölgelerde su sıkıntısını gidermek için 369 adet su kuyusu açılmış, özellikle Sudan’da temeli atılan 150 yataklı hastane projesiyle bölge halkının ihtiyaçlarına yönelik faaliyetler yürütülmüştür.

Kamu Diplomasisi ve TİKA

Bilgi üretimi, dağıtımı ve etkileşiminin çok daha hızlı ve kolay yaşandığı son dönemlerde, telekomünikasyon alanındaki gelişmeler devletler tarafından da kullanılmış, Anna Tiedeman’ın deyişiyle, iletişimdeki bu ilerleme diplomasinin yürütülme şeklini de etkileyerek, geleneksel metotların terk edilmesine, geleneksel olmayan sektörlerin diplomasiyi etkilemeye başlamasına ve son olarak da diplomasinin gidişatının ivme kazanmasına imkân tanımıştır(6). İletişim alanındaki tüm bu gelişmeler ve diplomasinin yaşadığı dönüşüm, yabancı kamuoyunun etkilenmesi sürecini devletlerin dış politikadaki amaçlarının gerçekleşmesi ile yakından irtibatlı hâle gelmesine neden olmuştur.

Diplomasi algısında yaşanan bu değişimle ortaya çıkan yumuşak güç kavramı, literatüre bu kelimeyi kazandıran Joseph Nye’e göre, söz konusu devletin, kendi ulusal çıkarlarını, liderlik ettiği ülkelerin ulusal çıkarlarıyla örtüşecek bir biçimde sunabilme ve diğerlerini de hoşnut edecek bir biçimde izleyebilme kapasitesi demektir(7). Yumuşak gücün kullanımında birçok unsur karşımıza çıkmaktadır. Bunlar asker sayısından yahut ekonomik yaptırım gücünden çok bir ülkenin kültürü, sanatı, sineması, mimarisi, müziği, eğitim sistemi, rekabet ortamı, özgürlükleri, demokrasisi, yaratıcı düşüncesi, insan kalitesi ve sosyal sermayesi, tarihi birikimi, kültürel zenginliği, bilim ve teknoloji altyapısı, inovasyon kapasitesi, diplomatik becerisi ve kendini anlatabilme yeteneğinin toplamıdır. Bu unsurları bir araya getiren bir ülke, bir cazibe merkezi haline gelir. Takip edilen, konuşulan, “hikâyesine kulak kabartılan” bir ülke haline gelir(8).

Devletlerin yumuşak gücün kullanımında kamuoyuna nüfuz edebilmek için kullandığı kamu diplomasisini İbrahim Kalın; “devletten-halka” ve “halktan-halka” iletişim olmak üzere iki ana çerçevede toplamıştır. Kalın’a göre; Devlet-halk eksenindeki faaliyetler; devletin, izlediği politikaları, yaptığı faaliyetleri ve açılımları, resmi araçları ve kanalları kullanarak halka anlatmasıdır. Halktan halka doğrudan iletişim faaliyetlerinde ise STK’lar, araştırma merkezleri, kamuoyu araştırma şirketleri, basın, kanaat önderleri, üniversiteler, mübadele programları, dernek ve vakıflar gibi devlet dışı sivil araçların kullanılması esastır. Bu manada kamu diplomasisi, kavramın orijinal anlamında mündemiç olan “diplomatlar” ile “yabancı kamuoyları” arasında cereyan eden iletişim faaliyetlerinin ötesine geçer, “kamu diplomasisi “diplomatik iletişim”den daha geniş bir alanı kapsar. Kamu diplomasisi çift taraflı bir iletişim ve etkileşimi öngörür. Öncelikli hedef, muhatap kitlenin dinlenmesi ve önceliklerinin tespit edilmesidir. İkinci olarak bilgilendirme, paylaşım, ikna ve etkileme amaçlanır. Bu yüzden kamu diplomasisi dinamik ve çok boyutlu bir iletişim sürecidir. Konuşmak kadar dinlemek, anlatmak kadar anlamak, iletmek kadar iletişime açık olmak önemlidir(9).

TİKA, 23 farklı ülkede 26 Program Koordinasyon Ofisi ve 100 civarı ülkede bizzat çalışmalarıyla ciddi bir kamu diplomasisi faaliyeti yürütmekte, bölge halkının ihtiyaçlarını ön plana çıkartan karşılıklı işbirliği ve ortak değerler üzerinden yürütülen çalışmalarla, güvenilirlik ve uzun vadeli politikalarda dostane temeller atmaktadır.

Orta Asya, Kafkasya, Balkanlar, Ortadoğu ve Afrika’da yürütülen TİKA projelerinde; birçok farklı ülkeden 15.121 uzmana eğitim verilmiş, devlet binalarında, okullarda, kültürel, tarihi vb. öncelikli yapılarda tamiratlar gerçekleştirilmiş, Türkoloji Projesi ile Türk dilinde eğitimin önemi vurgulanmış, sağlık merkezleri ve hizmetleri ile bölgedeki insanlarla birebir iletişime geçilmiş, tarım ve hayvancılığın geliştirilmesinde gerekli donanım ve destek ile projeler yürütülmüştür.

Türkiye’nin dünyaya uzanan dost eli olan TİKA, kalkınma yardımları ve bölgesel projelerin yürütülmesinde, tüm dünyada süren rekabet ve işbirliği ortamında mevcut trendleri yakalamak, Türkiye dış politikasındaki önemini korumak ve dış politikada çoğunlukla eksikliğini hissettiğimiz Türkiye lobisine katkı sağlamak amaçları doğrultusunda, hizmet ve etki kapasitesini geliştirerek, yeni atılımlarla olumlu bir Türkiye algısının oluşumuna olan desteğini sürdürmeye devam etmelidir.

*Bekir Aydoğan/Ekopolitik Araştırmacısı

Alıntılar:

1- Tayfun Atmaca, T.C. Başbakanlık Türk İşbirliği Ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Teknik Yardım Projelerinin Hazırlanması, Uygulanması, İzlenmesi Ve Değerlendirilmesi, Ankara, 2004, s. 11. http://www.turkafet.org/upload/dosyalar/teknik_projelerin_hazirlanmasi.pdf, Erişim Tarihi (12.06.2011)

2- Kulaklıkaya, Sınır Ötesi’ne ‘Gönül Köprüsü TİKA’yı anlattı, http://www.sde.org.tr/tr/haberler/701/kulaklikaya-sinir-otesine-%E2%80%98gonul-koprusu-tikayi-anlatti.aspx, erişim tarihi (12.06.2011)

3- http://www.tika.gov.tr/TR/Icerik.ASP?ID=122, erişim tarihi (12.06.2011)

4- Geniş Türk Coğrafyası Dosyası, T.C. Başbakanlık Kamu Diplomasisi Koordinatörlüğü, s. 25-26. http://www.kdk.gov.tr/depo/3cGTCSonHali.pdf erişim tarihi (12.06.2011)

5- Geniş Türk Coğrafyası Dosyası, s. 27.

6- Anna Tiedeman, “U.S. Public Diplomacy in Middle East”, Seminar on Geography, Foreign Policy and the World Order, 4 Mayıs 2004, s.4

7- Joseph S.NYE,”Amerikan Gücünün Paradoksu” Literatür Yayıncılık s. 14.

8- Doç. Dr. İbrahim Kalın, Türkiye’nin İnce Gücü, Bkz. http://www.sabah.com.tr/Yazarlar/ibrahim__kalin/2010/01/23/turkiyenin_ince_gucu (erişim 27 Mart 2011)

9- Doç. Dr. İbrahim Kalın, Türk dış politikası ve kamu diplomasisi, 26 Ekim 2010, Bkz. http://kdk.gov.tr/sag/turk-dis-politikasi-ve-kamu-diplomasisi/20 (erişim 27 Mart 2011)

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>