Para Arzı ve Kısmi Rezerv Bankacılığı

Para nasıl yaratılır ? Parayı merkez bankaları bastığına göre parayı merkez bankaları yaratıyor. Bu önerme ilk bakışta doğru gibi görünüyor. Ama tam olarak böyle değil. Öncelikle para ile banknot aynı şey demek değildir. Merkez bankası para değil banknot basar. Para, banknotlar dolaşıma girdiğinde doğar ya da yaratılmış olur. Peki merkez bankası banknotları nasıl piyasaya sürer ?

Para bir satın alma aracı olduğuna göre merkez bankası da bir şeyler satın alarak parayı dolaşıma sürer. Biz bu olaya para arzı diyoruz. Peki merkez bankası istediği kadar banknot basıp bir şeyler satın alabilir mi ? Parayı neye göre basıyor ? Anahtar kelimemiz kısmi rezerv sistemi.

Kısmi Rezerv Sistemi Nedir ?

Kısmi rezerv, bir bankanın kasasında tutması gereken asgari paradır. Bazı ülkelerde farklılık gösterse de Türkiye’de kısmi rezervin asgari oranı %1’dir. Kısmi rezerv nedir bunu bi’ açalım.

yabanci-paralar

Örneğin 10 liranız var ve bu 10 lirayı bir bankaya yatırdınız. Yatırdığınız hesap türü de vadesiz mevduat hesabı olsun. Bankanız bu 10 liranın %1’ini kasasında tutmak şartıyla 9 lirasını bir başkasına kredi olarak verebilir. Sizin her an çekebileceğiniz 10 liranız ve 9 lira kredi kullanan bir başkasının cebindeki para ile toplamda 19 lira para dolaşımda… İşte para yaratılmış oldu. Paranın fiziki olarak var olması mühim değil. Senaryoyu biraz daha genişletelim ve diyelim ki siz bankadaki 10 liranızı çekmek istediniz ve bankanın kasasında 10 lira yok. Bankanız, merkez bankasından 10 lira kredi alır ve size paranızı iade eder. Böylelikle fiziksel olmayan paralar da banknota dönüşmüş olur. İşte para amiyane tabirle, kısmi rezerv bankacılığı denen mantığa göre basılıyor veya yaratılıyor.

Karşılıksız Para…

Paranın karşılığı nedir ? Türk Lirası’nın karşılığı var mı ? Bu soruların cevabını verebilmek için öncelikle paranın türünü bilmek gerekir. Öne çıkan 3 tip para vardır. Mal Para, Temsili Para ve İtibari Para;

1 – Mal Para:

Paranın değeri, basıldığı maden ile eşit olan paralardır. Örnek Roma altın paraları… Bu tür para ile yapılan alışveriş takas usulü ile yapılan alışverişten pek de farklı değildir. Çünkü bu paranın karşılığı yapıldığı madenin ta kendisidir. En nihayetinde elinizdeki altın karşılığında başka bir ürün almış olursunuz.

2 – Temsili Para:

Altın ya da kıymetli başka bir maden karşılığı basılan paralardır. Bu parayı basan kurum, para hangi maden karşılığı basıyorsa, bastığı paranın ederinde o madenden kasasında saklamak zorundadır. Çünkü parayı elinde tutan kişi kurumdan parasını bozup madenini isteyebilir.

3 – İtibari Para:

Temsili paranın karşılıksız olanına itibari para denir. İlla ki bir karşılıktan söz etmek gerekirse bu tip paranın karşılığı kurumun vermiş olduğu sözdür. Bu 10 birim paradır diyorsa 10 birim paradır üstelemeye gerek yok :)

Şaka bir yana aslında itibari paranın bir karşılığı var. Mal para ve temsili para ile alışveriş yaptığınızda takas yapmış olursunuz. İtibari parada ise borç sözü vermiş olursunuz.

Bir örnekle ikisinin arasındaki farkı görelim.

Senaryo 1 – Mal Para veya Temsili Para:

Siz bir çiftçinin yanında çalışıyorsunuz. Ve her gün size bir altın para veriyor. Yani vaktinizi altın ile takas ediyorsunuz. Yeteri kadar altın para biriktirdikten sonra da çiftçiden bir koyun alıyorsunuz. Bu sefer de altına karşılık koyun takas edilmiş oluyor.

Senaryo 2 – İtibari Para:

Yine bir çiftçinin yanında çalışıyorsunuz. Ve her gün size bir koyunun 10’da 1’i vaat eden borç senedi düzenleyip veriyor.  Çiftçi için emek harcıyorsunuz ve günün sonunda sadece bir söz alıyorsunuz. Ve 10. günün sonunda topladığınız borç senetleri veya başka bir değişle itibari paralarınızla bir koyun alıyorsunuz.

Sonuç:

Mal paranın karşılığı bizzat kendisi, yapılmış olduğu altın. İtibari paranın karşılığı ise koyun, hatırlayın borç senedi olarak hayal ettiğimiz itibari paralar koyun karşılığında düzenlenmişti.

Peki devletler veya merkez bankaları bu işi nasıl yapıyor ? Yukarıdaki çiftçi gibi bir şeyler satın alıyor ve borç senedi mahiyetinde basmış olduğu itibari para olan banknotları veriyor. Peki merkez bankası kafasına göre satın alım yapıyor mu ? Tabi ki hayır. Kısmi rezerv sistemiyle (KRS);

Devalüasyon Nedir ?

Yukarıdaki KRS ile ilgili hikayeyi hatırlayın, bankaya 10 lira yatıranın parasının 9/10’u banka bir başkasına kredi veriyordu. Şimdi bu paraların karşılıklarına bir bakalım. 10 liranın karılığı iş gücü olabilir. Adam çalışmış kazandıklarını da bankaya yatırmıştır. 9 liranın karılığı ise kredi çeken ekmek satın almıştır. Karşılığı ekmektir.  Ekmeği satan da paraları bankaya yatırır. Ekmek satın alan da kredi borcunu ödemek için çalışırsa diğer 9 liranın da yine karşılığı iş gücü olur.

İtibari paranın karşılığı ve değeri ile ilgili daha fazla bilgi için:
Para Neye Göre Basılıyor ?
http://www.yazangenclik.com/para-neye-gore-basiliyor-11523
başlıklı makalemizi okuyabilirsiniz.

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

2 Yorum Yapıldı

  1. MELİH ŞADİ ALKAN

    8 Temmuz 2017 at 08:56

    KISMİ REZERV SİSTEMİ İle ilgili Misalde, Bankaya 10 TL
    değil 100 TL olmalı değil mi ?

    • Muhammet Aygün

      8 Temmuz 2017 at 18:13

      Tam olarak sorunuzu anlayamadım. 10 lira neden olmasın ki ?